سورت هاى مكى ومدنى
سورت هاى مكى

سورت هایى است كه قبل از هجرت به آن حصرت صلى الله علیه وسلم نازل شده و یا به عبارت دیگر سوره هایىاست كه در مكه ویا قریه هاى مجاور مكه نازل شده ویا به تعبیر دیگر عبارت از سورره هایى است كه در آن هاخطا ب ًبه اهل مكه صورت گرفته باشد مانند خطاب به اهل مكه صورت گرفته باشد((یاآیها الناس)) واما سوره هاى مدنى سوره هاى است كه بعد از هجرت بآنحضرت صلى الله علیه وسلم نازل شده باشد ویا به عبارت دیگر سوره هائى كه در مدینه منوره ویا قریه هایى مجاور مدینه منوره نازل شده باشد ویا عبارت ازسوره هاى است كه در آنها خطاب به اهل مدینه صورت گرفته باشدمانند((یا آیها الذین امنوا))علماء جهت شناخت آیات مكى ومدنى دو روش اساسى رابیان نموده اند:
1:- روش سماعى نقلى:
وآن عبارت است از اینكه صحابه ‌ء از اصحاب كه نزول وحى را مشاهده نموده است وتا كه از اصحاب كیفیت و مواقع نزول وحى را شنیده است روایت و بیان نماید. به طور مثال حضرت عبدالله پسر عباس رضى الله عنهما میگوید: سورهء انعام همه ء آن به مكه نازل شده است به استثناى سه آیه ء مباركه وقل تعالوا اتل ما حرم ربكم ...آیه هاى 151- 153 سوره انعام كه در مدینه منوره نازل شده است.
2:- روش قیاسى اجتهادى :
وآن عبارت از خصوصیات است كه هر یك از سوره هاى مكى و مدنى میداشته باشند.

الف:خصوصیات و ممیزات سوره هاى مكى:
1:- هر سوره كه در آن آیه سجده باشد.
2:- هر سوره كه در آن لفظ ( كلا ) آمده باشد . وتكرار لفظ ( كلا ) در سوره هاى نصف اخیر قرآن مجید به كثرت دیده میشود.
3:- هر سوره ایكه خطاب آن (( یا اَیها الناس )) باشد وخطابات ( یا ایهاالذین آمنوا ) در آن ذكر نگردد وبه جز سوره ء حج در اوا خر آن ( یا اَیهاالذین امنوا اركعو ...) آمده است با آنهم مكى است.
4:- هر سوره ایكه در آن قصه هاى انبیاء علیه السلام وامم گذشته ذكر شده باشد به استثناى سوره ء بقره كه مدنى است وقصه موسى علیه السلام وغیره در آن ذكر گردیده است .
5:- هر سوره كه در آن قصه آدم و ابلیس ذكر شده باشد به جزء سوره بقره ء كه در آن قصه آدم و ابلیس آمده است با اینهم مدنى است.
6:- هر سوره ایكه در اوایل آن حروف مقطعات قرآنى آمده باشد ماتتد : آلم –آلمرا-حم) وغیره به جز سورهء بقره وآل عمران كه به حروف مقطعات قرآنى شده با اینهم مدنى است.
7:- هرسوره ایكه داراى ایه هاى مو جز و مختصروفواصل كوتاه پاشد.
8:- سوره هاى مكى فالب آنها درمورد توحیدویگانگى خداوند وعبادت ذات یگانه ءاوتعالى واثبات رسالت پیامبر اسلام حضرت محمد صلى الله علیه وسلم واثبات بعث بعد الموت وذكر قیامت ودوزخ وعذاب آن وبهشت ونعیم آن ومجادله بامشر كان به براهین وادله نقلى وعقلى وذكر جرا یم مشركان مانند :خون ریزى قتل وغارت- خوردن اموال یتیمان به ظلم-زنده بگور كردن دخترها ودیگر اخلاق سیهء و رذیلهء مشركان میباشد وچون میشود آنرا مرحلهء تهداب گذارى نام گذاشت وتركیزوتاكید بیشتر وحى روى ترسیخ مسایل اعتقادى وجگوانب سه گانه آن مثل توحید رسالت ومعاد بوده است.
وآن عبارت از خصوصیات است كه هر یك از سوره هاى مكى و مدنى میداشته باشند.

سورت هاى مكى ومدنى...

ب: خصوصیات و ممیزات سوره هاى مدنی
1:-هر سوره ایكه در آن فرضى از فرایض وباحكمى از احكام ذكرگردد.
2:- هرسوره ایكه در آن از منافقات بحث بعمل آید ازاستشناى سورهء عنكبوت كه در آن ازبحث ازمنافقان بعمل آمده با اینهم مكى است.
3:- هر سوره ایكه در آن مجادله با اهل كتاب (یهودونصراى)صورت بگیرد.
4:- هر سوره ایكه داراى آیه ها وفواصل طولانى باشد.
5:- سوره هاءیكه در آن ازعبادات،معاملات،حدود، مسایل خانواده، میراث، جهاد،روابط اجتماعى وعلایق بین الدول ازنگاه صلح وجنگ وغیره بحث بمیان آید.
6:- سورهاءیكه درآنها اهل كتاب(یهود ونصراى)مورد خطاب قرار گیرند و از ایشان دعوت به اسلام بمیان آید وازمخالفت هاءیكه به انبیاء خود نموده اند وازتحریف وتغیریكه به كتاب هاى خود آورده اند ذكر صورت بگیرد.
7:- سوره هاءیكه حالات جسمى وروانى منافقان رابیان نموده ونقاب ازچهرهء كشیف آنها بدراشته سلوك ورویه بد شانرا كشف وتوضیح مى نماید تا مسلمانان منافقان را شناخته به هیئت و منظر ظاهرى و شیرین زبانیها و سخنان ماثر وجذاب منافقان فریب نخورند .

فضایل قرآن مجید

قرآن مجید مشعلى است كه آن خاموش نمى شود و چراغیست كه روشنى آن فرو نمى نشیند ، در یایى است كه عمق آن از تصور ها بیرون است ، كتابیست كه حق و باطل را از هم جدا مى كند ، شك و تردید را از اذهان دور مى سازد، خواندن و شنیدن آن قلب را صیقل و جلا ء مى هد، اطمینان و آرامش به انسان مى بخشد . در فضیلت آن احادیث فراوانى از پامبر اسلام صل الله علیه و سلم روایت شده است كه از آن جمله احادیث آتى ذكر مى گردد:
1:- (( عن عثمان رضى الله عنه ، قال قال رسول الله صل الله علیه وسلم : (( خیركم من تعلم القرآن و علمه )) ( صحیح البخارى )
از عبد الله پسرعمرو پسر عاص رضى الله عنه روایت شده كه گفت:
از حضرت عثمان روایت شده است كه آن حضرت صل الله علیه وسلم فرموده اند بهترین شما كسى است كه قرآن را مى آموزد و بدیگران تعلیم میدهد.

2:- (( عن ابن مسعود قال قال رسول الله صلى الله وسلم : ((من قراء حرفاء من كتاب الله فله به حسنة والحسنة بعشرامثالها لااقول آلم حرف بل الف حرف ولام حرف ومیم حرف. )) (سنن ترمذى و دارمى. )
( ازعبدالله پسر مسعود رض الله عنه روایت شده است كه آنحضرت صلى الله عیله وسلم فرموده اند:
((كسیكه حرفى از كتاب خدا (قرآن) را بخواند برایش به آن ( یك حرف ) یك حسنه است وحسنه به ده چند است، من نمى گویم كه آلم یك حرف است بلكه الف یك حرف ولام یك حرف است ومیم حرف دیگرى است ) یعنى تلاوت آلم سى حسنه دارد)).

3:-عن ابى سعید قال قال رسوالله صلى الله عیله وسلم ((یقول الرب تبارك وتعالى من شغل القرآن عن ذكرى ومسئلتى اعطیته افضل افضل مااعطى الساءلین وفضل كلام الله على ساءو الكلام كفضل الله على خلقه)). (سنن ترمذى )
( از ابى سعید رضى الله عنه روایت شده است كه آنحضرت صلى الله علیه وسلم فرموده :خداى پاك تبارك وتعالى میگوید:
(( كسى راكه خواندن قرآن او را از یاد من و سوال نمودن از من مشغول بگرداند به وى بهتر تر از كسانیكه از من مسئلت مى نمایند اعطاء و ارزانى میكنم و فضیلت كلام الله ( قرآن ) بر كلام هاى دیگر ، مانند فضیلت خداوند بر مخلوق اوست)).

4:- عن عمرو رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله علیه وسلم: (( ان هذه القلوب تعداَ كما یعد اَ الحدید اذا اصابه الماء قیل یا رسول الله وما جلاء ها قال كثرة ذكر الموت و تلاوت القرآن)) . (شعب ایمان بیهقى )
( از حضرت عمر رضى الله عنه روایت شده است كه آنحضرت صلى الله علیه و سلم فر موده :
((بیگمان ایت قلب ها زنگ آلود میگردد مانند آنكه آهن در (اثر تماس) به آب زنگ آلود میشود. ازپیامبر اسلام پرسیده شد كه جلاى آن به چه چیز هاست؟ فرمودند:به یاد آورى نمودن زیاد ازمرگ وتلاوت قرآن پاك).

5:-عن معاذ الجهنى رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله علیه وسلم : ((من قرا القرآن و عمل لما فیه لیس والداه تاجاء یوم القیامة ضوءه احسن من ضوء الشمس فى بیوت الدنیا لوكانت فیكم فماظنكم بالذى عمل بهدا)) (شعب ایمان بیهقى )
( ازمعاذ جهنى رضى الله عنه روایت شده است كه آنحضرت صلى الله علیه وسلم فرمودند:
كسیكه قرآن راتلاوت نماید وبه احكامیكه درآن ذكرشده است عمل كند در روزقیامت به والدین آن تاجى پوشانده میشود كه روشنائ آن خربتر ازآفتابى می باشد كه در خانه هاى دنیا دربین شما موجود است پس گمان شمابر كسیكه این (قرآن) را مورد عمل خویش قرار دهد چطور است؟ ).

آداب تلاوت قرآن مجید براى خواننده ومستمع

وظیفه هرمسلمان است كه رهنمود هاى قرآن مجیدرا درهمه امورزندگى خویش مورد عمل قرار دهدوبه احكام آن پابندى داشته ازقرائت وتلاتش همیشه خودرامستفیدوبهرور سازد ودرتلاوت آن آداب زیرین را درنظرگرفته ورعایت كند.
1:- قرآن مجید را در حالت پاكى بدن و وضو تلاوت نموده:
كسیكه میخواهد قرآن عظیم الشان راتلاوت كنداگر از یاد میخواند،وضوء داشتن آن جهت ادب قرآن مستحب است ورنه بدون وضوء هم برایش درصورتیكه ازحفظ بخواند مانع دیده نمیشود.واگر ازروى مصحف بخواند وضوء دشتن واجب است امادر حالت جنابت،حیض ونفاس لمس نمودن وتلاوت قرآن از روى مصحف روانیست چنانچه خداى پاك جل جلاله میفرماید:
((لایمسه الاالمطهرون )) ( سورة واقعه آیه 79 )
(( آنرالمس نمیكند ((وباید لمس نكند)) مگر پاك شد گان))

(لایمس القرآن الاطاهر) (مؤطأ امام مالك )
( جزاز (مردم) پاك (كس دیگرى ) قرآن رالمس نمیكند ( باید نكند).

بدون غلاف و پوش جداگانه براى شخص جنب وبى وضوء مس قرآن جواز ندارد و اگر قرآن مجید غیر از پوش مستقل آن غلاف و پوش جداگانه داشت و از پوش آن بدست گرفت ومس كردمانع ندارد. جهت تلاوت قرآن علاوه بر اینكه شخص باید وضوء داشته باشد اگرچیز بد بوى رامانند :سیر،گندنه، پیاز وغیره خورد بهتر است دهن خود را توسط مسواك وبرس پاك نماید
2:- قرآن را در جاى پاك ونظیف تلاوت كردن:
شخص مسلمان بواسطه آحترام واجلال قرآن باوجود پاكى پدن باید لبا س وى هم پاك باشد ودرجاى پاك قرآن راتلاوت نماید چنانچه میفرماید:
((والله یحب المتطهرین)) (سورة توبه آیه 108 )
(خدا وند پاكانر دوست میدارد).

3:- دروقت تلاوت رو بروى قبله به وقار وآدب كامل نشستن:
بهتر است شخص دروقت خوادن قرآن روبروى قبله به وقار وادب كامل بنشیند اما اگرشرایط طورى بود كه در روبروى قبله نشستن حرج وتكلیف واقع مى شد مانع ندارد كه به سمت دیگرى روى خود رابیاورد.

4:- در شروع تلاوت اعوذ با لله گفتن :
هرگاه شخص خواسته با شد به تلاوت قرآن پاك آغازنماید باید اول اعوذ بالله را بگوید ودراوایل سوره به استشناى سوره برأة بسم الله گفتن نیز ضرورى است چنانچه خداى پاك جل جلا له میفرماید:
(( فاذا قرا‌‌ءت القرآن فاستعذ بالله من الشیطان الرجیم)) (سورة نـمل آیه 98 )
(چون قرآن را میخوانى ازشیطان رانده شده بخداوند پناه به بر).

آداب تلاوت قرآن مجید براى خواننده ومستمع ...ادامه

5:- قرآن راباخشوع وخضوع خواندن :
اینهم ازآداب تلاوت قرآن مجید است كه مسلمان در وقت خواندن حضور دل، تفكر وتدبر درآیات كلام ربانى داشته باشد وتلاوت آن به اشتراك زبان، دل وعقل هرسه صورت گیرد .به این معنى كه زبان در حسن قرائت،دل درتفكر وپند گرفتن وعقل متوجه فهم معانى ومطالب باشد علاوه بر آن تلاوت كننده دروقت خواندن قرآن گریه كند واگر گریه اش نمى آید خودرا بگریاند چنانچه پیابراسلام صلى الله علیه وسلم میفرماید:

( اتلوا القرآن وابكوا فان لم تبكو) (سنن ابن ماجه )
( جزاز (مردم) پاك (كس دیگرى ) قرآن رالمس نمیكند ( باید نكند).
6:- قرآن رابه ترتیب وترتیل خواندن :
قرآن باید به ترتیب وتانى وتفكر ومطابق به قواعد تجوید خوانده شود وهرحرف در مخرج خود ادا گردد نه اینكه باسرعت وعجله خوانده شود که در آن صورت حروف درمخرج خود ادا نـمیگردد و معانى ومفاهیم آن هم دانسته نـمیشود .چنانچه خداى پاك جل جلا له میفرماید:
( ورتل القرآن ترتیلا ) (سوره مزمل ایه 4 )
(قرآن را با وتأنى وتأمل بخوان).

نباید قرآن در مدت كمتر از سه شب ختم گر دد چنا نچه پیامبر بزرگوار اسلام صلى الله علیه وسلم میفرماید:
(( لم یفقهه من قرا القرآن فى اقل من ثلاث )) (سنن ترمذى )
)كسیكه قرآن را در مدت كمتر ازسه (شب) تلاوت (ختم) كند آنرا ندانسته است.(
وقتى حضرت عبد الله پسر عمر فاروق رضى الله عنهما حفظ قرآن مجید را تمام نمود ودر یك شب ختم كرد واز پامبر اسلام صلی الله علیه وسلم اجازه خواست كه در یك شب تمام قرآن را ختم نماید آنحضرت صلی الله علیه وسلم برایش اجازه نداد كه قرآن را در مدت كمتر از هفت شب ختم كند
(سنن ابن ماجه )
حضرت عثمان بن عفان ، زید بن ثابت و عبدالله بن مسعود رضى الله عنهم قرآن مجید را در هفته یكبار ختم مى نمودند. تلاوت قرآن با تفكر و تأمل ، ترتیب و تأنى و تجوید تنها در دنیا براى براى قارى نفع و اجر آن نمى رسد بلكه در آخرت نیز بدرجات عالى جنت نایل میگردد چنانچه رسول اكرم صل الله علیه وسلم میفرماید:
(( یقال لصاحب القرآن اقرأ وارتق ورتل كما كنت ترتل فى الدنیا فان منزلتك عند آخر آیه تقرا ها)) (مسند امام احمد حنبل )
( در روز قیامت به یار و قارى ( قرآن ) گفته میشود : بخوان و ( بدر جات عالى و مقامات جنت ) بالا برو و ترتیل كن ( قرآن را خوب به تجوید و ترتیب بخوان ) چنانچه در دنیا به ترتیب تلاوت مى نمودى و بدون شك مقام تو ( در جنت ) به آخرین آ یتى است كه تو قرائت مى نمائى)

7:- قرآن كریم را به آواز خوب و دلنشین قرائت نمودن :
قارى قرآن در موقع تلاوت باید آواز خویشرا تا اندازه ء امكان ، خویش ، گیرا و دلكش گرداند ، زیرا پیامبر اسلام صل الله علیه وسلم میفرماید :
( حسنوا القرآن باصواتكم فان الصوت الحسن یزید القرآن حسنا ) (سنن دارمى)
(( قرآن را به آواز هاى خویش زیبا نمائید زیرا آواز خوش به زیبائى قرآن می افزاید))
و در روایت دیگرى باین مضمون میفرماید:
( زینوا القرآن با صواتكم ) (سنن دارمى
(( قرآن را به صوت هاى خویش زیباكنید))

آداب تلاوت قرآن مجید براى خواننده ومستمع ...ادامه

ودر روایت دیگرى میفرماید :
( لیس منا من لم یتغن باالقرآن ) (صحیح البخارى و ابوداود )
( جزاز (مردم) پاك (كس دیگرى ) قرآن رالمس نمیكند ( باید نكند).
6:- قرآن رابه ترتیب وترتیل خواندن :
و میفرماید :
( ما اذن الله لشىء ما اذن لنبى یتغنى با القرآن ) ( صحیح بخارى و مسلم )
(( خداوند به ، هیچ چیزى اجازه نداده مانند یكه به پیامبر خود به تلاوت قرآن اجازه داده كه به آواز خوش و زیبا قرآن را بخواند)
8:- قرآن را به منظور خوشنودى خداوند تلاوت كردن :
مسلمان باید قرآن را جهت رضا و خوشنودى خداوند تلاوت نماید ودر تلاوت آن از كسى چیزى مطالبه نكند و قرآن را و سیله ء كسب معیشت خود قرار ندهد و هدف از تلاوت آن خوشنودى مردم را نگرداند. چنانچه پیامبر اسلام صل الله علیه و سلم میفرماید:
( من قرأ القرآن فلیسأل الله به فانه سیأ تى اقوام یقرؤن القرآن یسألون الناس به) ( اتقان فى علوم القرآن نقل قول از آجرى.)
(( كسیكه قرآن را میخواند باید مزد آن را از خداوند بخواهد . بیگمان به زودى مردمى آیند كه قرآن را میخوانند و مزد آنرا از مردم مى طلبند ))
مستمع قرآن مو قعیكه قرآن خوانده میشود باید به توجه كامل و دقت هر چه تمام به آن گوش دهد و از شنیدن آن تبرك و از مطالب و رهنمود هاى آن خود را بهره ور و مستفید سازد چنانچه خداوند پاك جل جلا له میفرماید:
(وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآَنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ) ( سورة الأعراف 204 )
(( وقتیكه قرآن خوانده مى شود به آن ( با توجه كامل ) گوش دهید و خاموش باشید ، تا باشد كه ( مورد ) مرحمت ( واقع ) شوید )).
براى سامعین قرآن روانیست كه از نزد خود در اثناى تلاوت بعضى عبارات را بیفزایند چنانچه بعضى مردم عادت دارند كه میگویند : ما شاء الله ، الله الله و غیره . در مجالس تلاوت قرآن از كشیدن سگرت ، چلم ، نصوار و غیره باید جداً خود دارى شود و از خوردن طعام و نوشیدن چاى و غیره كه مخل تلاوت و استماع قرآن میگردد نیز ممانعت بعمل آید .

سوره ها و آیه هاى قرآن مجید

سوره هاى قرآن مجید در عصر پیامبر صل الله علیه و سلم ترتیب و تنظیم گردید است .اما تقسیمات قرآن به سى جزء در وقت متأخرین صورت گرفته است . ایشان قرآن مجید را به تعداد روز هاى یكماه به سى پاره تقسیم نموده اند .قرآن مجید دارایى (114) سوره و (6666) آیه بناء به قول جمهور علماء مى باشد و تعداد كلمات آن به (86430 ) كلمه و تعداد حروف آن به ( 322670 ) حرف بالغ میگردد و دارایى (558 ) ركوع است.
سوره هاى قرآن از ناحیه طول و قصر به چهار نوع تقسیم گردیده است :
( جزاز (مردم) پاك (كس دیگرى ) قرآن رالمس نمیكند ( باید نكند).
1:- طوال :
سوره هاى طوال هفت سورهء زیرین است :
بقره - آل عمران – نساء – مائده - انعام و اعراف و سوره هفتمى را بعضى او علما ء انفال و براء ة كه در میان آنها به بسم الله جداى نیامده است یك سوره دانسته و عده ء اى از علماء سوره یونس را سوره هفتم از سوره هاى طوال شمرده اند .
2:- مئین :
عبارت از سوره هائیست كه تعداد آیه هاى آنها به (100) آیه و یا قریب به (100) آیه میباشد
3:- مثانى :
عبارت از سوره هائیست كه بعد از سوره هاى مئین طویل ترین سوره هاى قرآن مجید است .
4:- مفصل :
سوره هاى مفصل از سورهء ( ق ) شروع و تا آخرین سوره هاى كلام الله مجید را شامل میشود و به سه دسته تقسیم میگردد . طوال – اوسط و قصار .
طوال از سوره ء ( ق ) تا سوره ء ( عم یتسا ءلون ) .
اوسط : از سوره ء ( عم یتسا ء لون ) تا ( و الضحى ) .
قصار : از سوره ء ( والضحى ) تا سوره ء ( الناس ) میباشد .

سجده هاى تلاوت

در قرآن مجید چهارده موضوع است كه با تلاوت نمودن و یا شنیدن آیات آن بر خواننده و شنونده یك سجدهء واجب میگردد و در نماز از امام شنیدن و یا خود خواندن و یا بیرون از نماز خواندن و یا شنیدن خواه تمام یك آیه را تلاوت نماید یا بشنود و یا تنها الفاظ سجده را و یا الفاظ قبل و بعد از آنرا با آیه سجده یكجا بخواند و یا بشنود در حال بر خواننده و شنونده سجده تلاوت واجب میگردد وآیه هاى ذیلاً معرفى میشوند :

1

آیه 206 سوره اعراف

2

آیه 15 سوره رعد

3

آیه 50 نحل

4

آیه 109 اسراء

5

آیه 58 مریم

6

آیه 18 حج

7

آیه 26 فرقان

8

آیه 26 نمل

9

آیه 15 سوره سجده

10

آیه 24 سوره ص

11

آیه 38 سوره فصلت

12

آیه 62 سوره نجم

13

آیه 21 سوره انشقاق

14

آیه 19 سوره علق


در سوره ء متبركه حج دو آیه سجده آمده است كه تنها درآیت اولى به مذهب حنفى سجده واجت است و اما در دومى پیروان مذهب امام شافعى سجده را واجب میدانند. سجده تلاوت آنست كه شخص تكبیر میگوید وبدون آنكه دست خودرا بالا كند به سجده میرود،سه بار سبحان ربى الاعلى گفته ،تكبیرمیگوید وسرخودرا ازسجده بالامیكند.در داخل نماز همینكه آیهء سجده ختم شددرصورتیكه نماز گذار ركوع میكرد ركوع اش بجاى سجده حساب میشود ومحتاج سجده نیست واگر به قرائت خود دوام میداد درختم آیهء سجده،الله اكبرگفته به سجده برود وسه بارویا بیشتراز آن سبحان ربى رب الاعلى بگوید سپس ا لله اكبرگفته ازسجده برخیزدوبه قرائت خود دوام دهد