بسم الله الرحمن الرحیم

پیش گفتار

الحمدالله الذی اَنزل الفرقان.خلق الانسان وعلّمه البیان.والصلاة والسلام على سیدنامحمدن الٌذى نقل الیناالقرآن وعلى آله واصحابه الؤالبرَوالاحسان ؤبعد:
قرآن عظیم الشان آخرین كتاب آسانى است كه خداوند متعال آنرابراى زمان خاص وقوم معین نفرستاده است. بلكه براى هدایت ورهنما‌ئـى عالم بشریت نازل فرموده است. براستی كه شجره طیبه قرآن مجید آنقدرپرثمراست كه هرموقع دست بسوى شاخسارش دراز كنى میوهء تازه میدهد."توتى اكلهاكل حین باذن ریها" واقیانوس بیكرانى است كه هرقدردرآن غوط ورشو‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ى گوهرهاى تازه یى مى بخشد. صحیح خواند ن الفاظ، دقت درمعانى وعمل كردن به احكامات این كتاب بزرگ آسمانى باعث سعادت دنیاوآخرت شخص میگردد. تمام مشاكل وكمبودى هاى مسلمانان،عدم اَگاهى كافى ازین منبع عظیم، محروم ماند ن ازهدایات ورهنمودهاى این كتاب مقدس وبفراموشى سپردن ا حكام گرانبهایش است. قرآنى كه رمز حیات و وسیله نجات است، قرآنى كه عامل پیروزى وحر كت وترقى است قرآنى كه مملوا زبرنامه هاى زندگى مى باشد وبه تعبیردیگر قرآن مجموعه اى است ازاوامرونواهى،احكام وقوانین ،تاریخ ومواعظه و…وكه همه وهمه براى هدایت بشرآمده اما مسلمانان قرآن را رهاساختند وحتى براى قوانین مدنى وجزا‌ئى شان دست گدائى به سوى دیكران درازنموده اند. شكایت پیامبر اسلام صل الله علیه وسلم ازكیفیت برخورد مردم باقرآن چنین بازگوشده است:

وَقَالَ الرَّسُولُ یَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآَنَ مَهْجُورًا ( سورة الفرقان 25:30 )

وپیامبر گفت:اى پروردگار من واقعاً قوم من از قرآن دورى جسته اند.

بنده به توفیق خداوند جل جلا له ازبیست سال باینطرف به ترجمه وتفسیر وتعلیم الفاظ قرآن مجید اشتغال دارم. چه در افغانستان بوده ام چه دردیار هجرت به ایران و پاكستان ، وقواعد تجویدراعلاوه بر اینكه به برادران مهاجرافغان دراسلام آ باد ضمن ترجمه وتفسیر آیات قرآن پاك گاه گاهى بیان وتوضیح نموده ام به مركز دراسات اكادیمیه الدعوة دانشگاه بین المللى اسلامى مقیم اسلام آباد نیزتدریس كرده ام كه این قواعد بصورت فصول جداگانه درآمده است وبرادران حلقه درس قرآن مجید مكرراً ازمن تقا ضا نموده كه این بخش هابصورت رساله مستقل ترتیب وتنظیم شود وبه زیورطبع آراسته گردد تانفعش همگانى شود ومن هم به خواست نیك براران لبیك گفته مطالب ضرورى دیگرى رانیز به آن افزودم كه اینك به مطا لعه شما خواننده گان عزیز قرارمى گیرد.
قابل تذكر میدانم كه چاپ واهتمام این رساله به تلاش وتو جه برادر محترم حاجى سید عبدالروف جان ((حسینى)) هروى وبه كمك مالى ارجمند شان میر محمد آصف جان(( حسینى )) صورت گرفته است، خداوند جل جلا له حسنات همه برادرانیكه درامر تالیف و طبع كتب مارا یارى میدهند قبول برگاه خویش بِِِگِِِِِِِِرداند وبراى این بنده توقیق مزید عنایت فرماید آمین یارب العالمین. والسلام

اسلام آباد- پاكستان
10 جون 1996 م
دكتور نظام الدین- نافع

تعریف قرآن

قرآن ، مصدر قرأ ، قراة و قرآن كه بمعنى جمع وضم نمودن بعضى حروف وكلمات بعضى حروف وكلمات به بعض دیگر میباشد. در اصطلاح همانا كلام خداوند جل جلا له است كه به پیامبر بزرگوار اسلام صل الله علیه وسلم توسط جبرئیل امین شرف نزول یافته و در تلاوت آن تعبد و بندگى صورت میگیرد.

اسماء و اوصاف قرآن مجید

قرآن مجید این گنجینه معارف و علوم همین طور كه مفاهیم و مطالب عالى وبرازنده دارد به همین قسم نام هاى متعدد و اوصاف زیادى دارد كه بعضى از آنها قرار آتى است:

1 - ((قرآن)) چنانچه میفرماید:
إِنَّ هَذَا الْقُرْآَنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ ( سورة اسراء ایه 9 )
بیگمان این قرآن براهى كه استوار تر است هدایت میكند

2 - ((كتاب)) چنانچه مى فرماید:
لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَیْكُمْ كِتَابًا فِیهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (سورة الأنبیاء ایه 10 )
بیگمان به شما كتابى فرستادیم كه در آن پند شما است آیا نمیدانید

3 - ((فرقان)) چنانچه میفرماید:
تَبَارَكَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِیَكُونَ لِلْعَالَمِینَ نَذِیرًا (سورة الفرقان ایه 1 )
با بركت است آنكه فرقان را بر بنده ء خود نازل كرده است تا براى جها نیان هوشدارى باشد

4 - ((ذکر)) چنانچه میفرماید:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (سورة الحجر ایه 9 )
با بركت است آنكه فرقان را بر بنده ء خود نازل كرده است تا براى جها نیان هوشدارى باشد

5 - ((ذکر)) چنانچه میفرماید:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (سورة الحجر ایه 9 )
ما بیگمان قرآن را نازل كردیم وما بیگمان آنرا نگهبانیم

6 - ((تنـزیل)) چنانچه میفرماید:
وَإِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعَالَمِینَ (سورة الشعراء ایه 192 )
و حقا كه این (قرآن) فرود آورده ء پروردگار عالمیان ست

7 - نور و ((برهان)) چنانچه میفرماید:
یَا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَیْكُمْ نُورًا مُبِینًا (سورة النساء ایه 174 )
اى مردم به تحقیق حجتى از جانب پروردگار شما آمده و بسوى شما روشنایى آشكار را فرستادیم

11,10,9,8 - (( هدى، شفاء ، رحمه و موعظة )) چنانچه میفرماید:
یَا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِی الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ (سورة یونس ایه 57 )
اى مردم بیگمان براى شما از جانب پروردگار شما پندى آمده است وشفاى براى آنچه در سینه هاى شما است و هدایت و رحمتى است براى مؤمنان

12 - (( مبارك )) چنانچه میفرماید:
وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ (سورة الأنعام ایه 92 )
و این كتابى است كه ما آنرا فرو فرستادیم با بركت و تصدیق كننده ء آن (( كتبى )) كه پیش از آن بود

13 - (( مبین )) چنانچه میفرماید:
قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِینٌ (سورة المائدة ایه 15 )
براى شما بیگمان از نزد خداوند نور و كتاب واضح آمده است

14 - ((بشرى)) چنانچه میفرماید:
مُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِینَ (سورة البقرة ایه 97 )
تصدیق كننده كلامى است كه قبل ( از آمدن وحى به تو) نازل شده بود، رهنما و بشارت دهنده است براى مؤمنان

15 - ((عزیز)) چنانچه میفرماید:
وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِیزٌ (سورة فصلت ایه 41 )
و بیگمان كتابیست نهایت پیروزمند

16 - ((مجید)) چنانچه میفرماید:
بَلْ هُوَ قُرْآَنٌ مَجِیدٌ (سورة البروج ایه 21 )
بلكه این قرآنى است مجید ( با شكوه و با عظمت)

18,17 - ((بشیراً ونذیراً)) چنانچه میفرماید:
كِتَابٌ فُصِّلَتْ آَیَاتُهُ قُرْآَنًا عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . بَشِیرًا وَنَذِیرًا (سورة فصلت ایه 3 و4 )
كتابى است كه در آیات (هر مطلبى) جدا ( بیان ) شده است ، قرآنى است عربى براى قومیكه میدانند بشارت دهنده و بیم دهنده

19 - ((كلام)) چنانچه میفرماید:
حَتَّى یَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ (سورة التوبة ایه 6 )
تا كلام خدا را بشنود

20 - ((حكیم)) چنانچه میفرماید:
تِلْكَ آَیَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِیمِ (سورة لقمان ایه 2 )
اینها آیات كتاب با حكمت است

قرآن مجید نام ها و اوصاف دیگرى نیز دارد كه این رسالهء مختصر مجال ذكر همه آنها را ندارد شیخ صالح بن ابراهیم در خویش ( الهدى و البیان فى اسماء القرآن ) تا ( 46) اسم از اسماء قرآن مجید را با ذكر آیاتیكه در آن اسم موصوف آمده است بیان كرده است و علامه جلال الدین سیوطى مؤلف كتاب ( الاتقان فى علوم القرآن) شمارش اسماء و اوصاف قرآن را تا (55 ) اسم رسانیده است.
( ال انقان فى علوم القرآن- ج 1 ص 67 – 69 .)

جمع و ترتیب قرآن مجید

1:- جمع آورى قرآن مجید در عهد آنحضرت، صلى الله علیه وسلم

قرآن عظیم الشان در دورهء رسالت آنحضرت صلى الله علیه وسلم، به دستور و هدایت ایشان جمع وترتیب شده است. پیامبر بزرگوار اسلام صلى الله علیه وسلم به نزول وحى وآمدن جبرئیل علیه السلام آنقدر عشق و علاقهء شدیدى داشتند كه هنگامیكه پیك وحى آیات را برایشان مى خواند ، همراه او زبان خود را حركت میدادند وعجله میكردند تا اینكه خداوند جل جلا له ایشان را ازین كار منع فرمود چنانچه میفرماید:
لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (۱۶) إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآَنَهُ (۱۷) فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآَنَهُ (۱۸) ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنَا بَیَانَهُ (۱۹) ( سورة ا لقیامة )
زبانت را به (خواندن ) قرآن حركت مده تا ( بدین وسیله ) بآن شتاب كنى. واقعاً جمع نمودن آن و جارى شدن آن بر زبان تو بر عهدهء ما است پس وقتیكه آنرا خواندیم ، خواندن آنرا پیروى كن، سپس بیگمان توضیح آن ( نیز ) بر عهدهء ما است

پیامبر بزرگوار اسلام صلى الله علیه وسلم بعد ازینكه آیات كلام مجید را از جبرئیل امین فرا میگرفتند به كاتبان وحى املاء مى نمودند و ایشان حسب هدایت و دستور آنحضرت صلى الله علیه وسلم آیات و سور را ترتیب نموده بروى پوست ها ، شاخ هاى آهو و استخوان هاى پهن شترها و گوسفندان و سنگ هاى صاف وبرگ هاى پهن درختان خرما و غیره مى نوشتند. كاتبان وحى تعداد شان زیاد بوده ولى مشهورترین آنها حضرت( على ابن ابى طالب ، ابى بن كعب ،زید ابن ثابت ، ابودرداء ، معاذ بن جبل ،ابو زید ، عبد الله بن مسعود و سالم مولى ابى حذیفه رضى الله عنهم میباشد). امام بخارى رحمة الله علیه در حدیثى كاتبان وحى را این چنین بیان نموده است:
عن عبد الله بن عمرو بن العامر قال سمعت رسول الله صلى الله علیه وسلم ، یقول: ( خذوا القرآن من اربعة من عبدا لله بن مسعود وسالم و معاذو ابى بن كعب. ( صحیح البخارى )
از عبد الله پسرعمرو پسر عاص رضى الله عنه روایت شده كه گفت:
از آن حضرت صل الله علیه وسلم شنیدم كه میفرمود : قرآن را ازین چهار نفر تعلیم گیرید. عبد الله پسر مسعود ، سالم ، معاذ و ابى ابن كعب جبرئیل امین همه ساله در ماه مبارك رمضان قرآن مجید را همراه آنحضرت صلى الله علیه وسلم تكرار و مراجعه مى نمود و حضرات اصحاب كرام نیز آنچه را از قرآن مجید حفظ و نوشته داشته اند.به پیامبر اسلام صلى الله علیه وسلم عرضه مى نمودند. بنا ءً قرآن مجیددرعهد رسالت مآبى حفظ،نوشته،جمع و ترتیب گردیده است.

جمع و ترتیب قرآن مجید...

2:- جمع آورى قرآن مجید در دوره ء خلیفه ء اول حضرت ابو بكر صدیق رضى الله عنه

زمانیكه حضرت ابو بكر صدیق رضى الله عنه بعد از رحلت آنحضرت صلى الله علیه و سلم زمام امور مسلمانانرا بعهده گرفت تعداد كثیرى از قبایل عرب مرتد شده از دادن زكات به بیت المال اباء ورزیدند، حضرت ابوبكرصدیق رضى الله عنه لشكرى راجهت سركوبى شان تهیه دید و در سر زمین یمامه جنگ شدیدى میان مسلمانان و مرتدین بوقوع پیوست كه در نتیجه هفتاد تن از قاریان و حفاظ قرآن كریم به شهادت رسیدند. حضرت عمر فاروق رضى ا لله عنه بعد از واقعهء یمامه از خوف اینكه مبادا قرآنكریم با شهادت قراء وحفاظ ضایع شودخدمت حضرت ابوبكر صدیق رضى الله عنه رفته از وى خواست كه هیأتى را مركب از حفاظ و كاتبان وحى تشكیل و موظف جمع آورى قرآن عظیم الشان نماید، حضرت ابوبكر صدیق رضىالله عنه در بدو امر از جمع آورى قرآن اباء آورد و سپس نظرحضرت عمر رضىالله عنه را قبول فرموده به جمع آورى قرآن شریف هدایت داد و كمیسونى مركب از كاتبان وحى را باین منظور تشكیل كرد. اعضاى این كمیسون بعد از گرد آورى مصاحف مختلف ، مصاحف موصوف را از نظر حفاظ گذراندند وبه خلیفه مسلمانان تسلیم داد.این مصاحف به خانه ء حضرت ابوبكر صدیق رضى الله عنه تا وقت وفات حضرت ابوبكر حفظ و نگهدارى مى شد.بعداً به خلیفء دوم مسلمانان حضرت عمر فاروق رضىالله عنه سپرده شد وبعد از شهادت شان مصاحف مذكور به خانه ء زوجه مطهره ء پیامبر صلى الله علیه وسلم بى بى حفصه دختر عمر فاروق رضى الله عنه انتقال داده شد.
از بیان و توضیحات فوقى بخوبى دا نسته میشود كه قرآن كریم در عهد نبى كریم صلىالله علیه و سلم به شكل متفرق و پراگنده بروى سنگ هاى صاف و اوراق درختان خرما ، پوست ها و شاخ هاى آهو و استخوانهاى پهن ، نوشته شده ودر زمان خلافت حضرت ابوبكر صدیق رضى الله عنه این نوشته ها از روى اشیاء مذكور جمع آورى گردید و بصورت مصف در آمد.

جمع و ترتیب قرآن مجید...

3:- جمع آورى قرآنكریم در زمان خلیفه ء سوم حضرت عثمان رضى الله عنه

در دوره ء خلافت حضرت عثمان رضى الله عنه دامنه فتوحات اسلام وسعت یافت، حفاظ قرآن كریم به شهرها متفرق شدند و هر حافظ قرآن نحوه ء قرائت خاص داشت كه از آنحضرت صل الله علیه وسلم فراگرفته بودند وبه شهرو دیاریكه میرفتند همان قرائت مسموعه خود را بمردم تعلیم میدادند این اختلاف قرائت ولهجه ها احیاناً باعث ایجاد شك وتردید میان مردم مى شد وهر كس قرآنى را كه از قارى محل و شهر خود تعلیم گرفته بود صحیح دا نسته و قرائت جانب مقابل را رد وانكار مى كرد . زمانیكه مسلمانان به سر كردگى حذیفه بن الیمان آذربایجان و ارمینیا را فتح نمودند و حضرت حذیفه اختلافات مردم در مورد قرائت ولهجه مشاهده كرد جریان را به خلیفه ء سوم مسلمانان حضرت عثمان رضى الله عنه بیان نموده و وى را ازعواقب خطریكه میان مسلمانان از ناحیه ء قرائت قرآن مجید به میان آمده بود آگاه ساخت و از وی خواست که قرآن را جمع آورى نموده یك قرائت و لهجه رااصل قرارداده وهمه مردم رابه تلاوت آن مآمورنمایدوقرائت هادیگر را منسوخ وملغى قراردهد. حضرت عثمان رضى الله عنه به خواست وى لبیك گفته از حضرت حفصه رضى الله عنها تقضاكرد كه مصا حفیكه درخانه وى است بفرستد تا ازروى آنها نسخه هاى دیگرى نقل گردد و سپس مصاحف مذكور دوباره بوى مستردگردد بى بى حفصه رضى الله عنها چنین كرد بعداْ حضرت عثمان رضى الله عنه هیئتى را مركب ازین افراد توظیف فرمود: ( زید بن ثابت انصارى عبدالله بن زبیر سعید ابن العاص وعبدالرحمن بن الحارث بن هشام) وبه ایشان هدایت دادند كه ازمیان نسخه هاى هفت گانه قرآن مجید كه به لهجه هاوقرائت مختلف موجود بوده تنها همان نسخه یی كه بز بان قریش بود انتخاب گردد و از روى آن هفت نسخه دیگرنقل شود وبه این شهر ها یك یك نسخه فرستاده شود: مكه مكرمه ، شام ، بصره ،كوفه، یمن ، بحرین و یك نسخه در مدینه منوره به نزد خلیفه مسلمانان باقى بماند.
این جمع آورى حضرت عثمان رضى الله عنه به جمع آورى یار سوم قرآن مجید شهرت دارد مه در سنه (
۲۵ ) هجرى صورت گرفته است.